Rawenna - światowa stolica mozaiki

    Rawenna jest stolicą prowincji w regionie Emilia – Romania, mieszka tu około 155 tysięcy ludzi. Słynie z mozaik, zarówno zabytkowych, jak i wytwarzanych współcześnie. Ten fakt ściąga tu turystów z całego świata, chociaż Rawenna nie jest tak popularna, jak na to zasługuje. Na szczęście turystyka nie jest tu głównym źródłem dochodów, miasto jest bowiem ważnym portem handlowym i znaczącym ośrodkiem przemysłowym, znajduje się tu między innymi rafineria ropy naftowej oraz gazu ziemnego, kwitnie przemysł włókienniczy, metalowy oraz spożywczy. 

   Historia Rawenny sięga XIV wieku p.n.e. kiedy to okoliczne tereny zamieszkiwane były przez Umbrów, a później Etrusków, którzy założyli tu jedną ze swoich osad. Około 191 roku p.n.e., po II wojnie punickiej, została ona podbita i zajęta przez Rzymian. W 132 roku p.n.e. miasto otrzymało połączenie z systemem rzymskich dróg. Po wybudowaniu Portus Classis w czasach Oktawiana Augusta, Rawenna stała się najważniejszym portem w tym rejonie. W początkach II wieku cesarz Trajan doprowadził do miasta akwedukt. Gwałtowny rozwój miasta nastąpił na początku V wieku n.e., kiedy z zagrożonego przez Wizygotów Mediolanu cesarz rzymski Flawiusz Honoriusz (384 - 423) przeniósł się tu ze swoim dworem. Przez kilka następnych dziesięcioleci Rawenna stanowiła główną rezydencję cesarzy zachodnio-rzymskich oraz została podniesiona do rangi stolicy arcybiskupiej. W II połowie V wieku Ravenna była jednym z największych miast na świecie i kolejno stolicą trzech państw: zachodniego Imperium Rzymskiego, potem państwa germańskiego wodza Odoakra, a wreszcie Teodoryka, króla Ostrogotów. Kilkadziesiąt lat później, w 540 roku miasto zdobył bizantyjski wódz Belizariusz. Przez następne 200 lat Rawenna była stolicą zmniejszającego się ciągle władztwa bizantyjskiego we Włoszech. Około 751 roku miasto zdobyli Longobardowie, a w 754 roku przejął je król Franków Pepin III, który przyłączył miasto do Państwa Kościelnego na ponad 1000 lat (z krótkimi przerwami na rządy Wenecji, a potem Francji).

  Dziedzictwem bogatego w wydarzenia V wieku jest kilka bezcennych budynków, w których do dziś możemy podziwiać cudowne mozaiki. Na zdjęciach może nie zawsze to widać, dekoracje wyglądają trochę jak freski, ale naprawdę są wykonane techniką mozaiki, w dodatku dość wyjątkową. Otóż poszczególne elementy nie tworzą gładkiej płaszczyzny, co sprawia, że dodatkowo następuje odbicie światła pod różnymi kątami, zwiększając efekt wizualny. W ogóle zdjęcia nie oddają tej urody, to trzeba po prostu zobaczyć na żywo.

   Zwiedzanie rozpoczynamy od najcenniejszych obiektów. Osiem budowli w Rawennie zostało wpisanych na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Opiszę kolejno cztery z nich, które udało mi się obejrzeć, a przy okazji jeszcze różne ważne obiekty sąsiadujące.

1. Bazylika świętego Witalisa (Basilica di San Vitale)

   Budowę kościoła rozpoczęto w roku 527 i ukończono w roku 548. Nazwisko architekta nie jest znane, a fundatorem był prawdopodobnie cesarz bizantyjski Justynian Wielki. Jest to ośmioboczna budowla na planie centralnym, przykryta kopułą, z ośmioma niszami przylegającymi do nawy. Już z zewnątrz robi wielkie wrażenie. Świątynia, łącząca w sobie charakterystyczne cechy wschodniego i zachodniego stylu architektonicznego, jest znana przede wszystkim ze względu na swój wystrój wewnętrzny. Bogactwo zachwycających mozaik i fresków po prostu zapiera dech. Przedstawiają one między innymi sceny ze Starego i Nowego Testamentu, a często ich tematem są cesarz Justynian i jego żona Teodora oraz dwór, z całym bizantyjskim przepychem. Zdaniem ekspertów są to najlepiej (poza Konstantynopolem) zachowane bizantyjskie mozaiki:

2. Mauzoleum Galli Placidii z połowy V wieku, na placu obok Bazyliki Apolinarego 

   Galla Placidia, córka cesarza Teodozjusza I, zakładniczka Alaryka podczas jego marszu na Rzym w 409 roku, od 425 roku rządziła krajem w imieniu małoletniego syna Walentyniana III. Po śmierci podobno spoczęła w Mauzoleum, aczkolwiek nie ma na to wystarczających dowodów. Jeden ze stojących tam sarkofagów oficjalnie podpisany jest jako "tak zwany" sarkofag Galii Placidii.

  Mauzoleum to jest najstarszym i najlepiej zachowanym zabytkiem z wczesnochrześcijańskimi mozaikami, i jednym z najpiękniejszych, jak uważa wielu ekspertów,. Ufundowane zostało jako kaplica przy nieistniejącym dziś kościele świętego Krzyża. Budynek ma kształt krzyża greckiego. Kopuła zdobiona jest niebieską mozaiką ze złotym krzyżem, gwiazdami oraz symbolami ewangelistów. Na ścianach przedstawionych jest ośmiu apostołów oraz pijące gołębie. Jeszcze niżej, w lunetach pod łukami, znajduje się wizerunek Dobrego Pasterza oraz świętego Wawrzyńca. Są tu także inne mozaiki - zoomorficzne, roślinne i ornamentalne. Szyby w oknach wykonano z cienkich płyt z alabastru:

3. Bazylika Sant’Apollinare Nuovo

   Kościół został wybudowany na początku VI wieku przez króla Ostrogotów Teodoryka jako kaplica pałacowa, przeznaczona dla wyznawców arianizmu. Po zdobyciu Rawenny przez Justyniana Wielkiego, kościół w 561 roku został ponownie konsekrowany i przekazany katolikom. Nadano mu wówczas wezwanie świętego Marcina z Tours i częściowo przerobiono wystrój wnętrza, usuwając postacie związane z Teodorykiem. W IX wieku z Sant’Apollinare in Classe sprowadzono tu relikwie świętego Apolinarego i zmieniono wezwanie na Sant’Apollinare Nuovo.

  Ściany boczne bazyliki dekorowane są mozaikami, składającymi się z trzech pasów przedstawień. W górnym ukazano sceny z Nowego Testamentu, a poniżej, między oknami - apostołów i proroków. Pas dolny pierwotnie ukazywał dwa orszaki dworskie – orszak króla Teodoryka, opuszczającego swój pałac i zmierzający ku Chrystusowi oraz orszak królowej, która wychodzi z portu Classe i zmierza ku Maryi z Dzieciątkiem. Ten drugi dodatkowo poprzedzają Trzej Królowie. Po przejęciu kościoła przez katolików należało usunąć heretyckich bohaterów. Orszaki królewskie zamieniono na dwie procesje – męczenników i męczennic:

   Przy tej samej ulicy, na prawo od bazyliki Apolinarego, znajduje się starożytna budowla nieznanego pochodzenia. Tradycyjnie nazywa się ją Pałacem Teodoryka. Najprawdopodobniej jednak nie jest to żaden pałac - funkcja budynku nie jest do końca znana, niektórzy utrzymują, że mogła być fasadą narteksu kościoła San Salvadore. O umiejscowieniu prawdziwego pałacu Teodoryka nic dzisiaj nie wiadomo. Najprawdopodobniej znajdował się gdzieś w tych okolicach, albo nawet w tym miejscu, ale istniejące ruiny są nieco późniejsze:

4. Battistero Neoniano (Baptysterium Ortodoksów/Neona)

  Baptysterium powstało z przebudowanej łaźni rzymskiej. Prace rozpoczęto z polecenia biskupa Ursusa pod koniec IV wieku, końcowy kształt uzyskało w drugiej połowie V wieku w czasach biskupa Neona. Centralną część wnętrza zajmuje wielki basen chrzcielny (piscina), w którym dokonywano chrztu przez zanurzenie całej postaci. W pasie nisz okiennych biegnie ciąg arkad, ozdobionych płaskorzeźbami z postaciami szesnastu proroków. Na kopule znajduje się mozaika z drugiej połowy V wieku, której centralną część zdobi przedstawienie Chrztu Jezusa w Jordanie. Wokół środkowego obrazu przedstawiono wizerunki dwunastu apostołów. Baptysterium wchodziło w skład kompleksu kościelnego Basilica Ursiana, ufundowanego w końcu IV wieku przez biskupa Orso (Ursusa):

5. Katedra (Duomo, Cattedrale della Resurrezione), dawniej Bazylika Ursusa (Basilica Ursiana) 

   Wprawdzie Katedra Metropolitalna Zmartwychwstania Pańskiego ze względu na wiek trochę nie pasuje do pozostałych obiektów, ale skoro mieści się tuż obok Baptysterium, w dodatku jest następczynią dawnej budowli z V wieku, to przedstawię ją teraz.

   Budynek w obecnej formie jest efektem gruntownej przebudowy wczesnochrześcijańskiej Bazyliki Ursusa (Basilica Ursiana). Wielka katedra, zbudowana już w IV wieku, była potem wielokrotnie zmieniana. W XVIII wieku ostatecznie ją rozebrano i praktycznie zbudowano na nowo według projektu architekta z Rimini - Buonaciego, już w stylu barokowym. Prace trwały od 1734 roku, a zakończyły się w 1745 roku wraz z wykończeniem klasycystycznego portyku, nie przewidzianego pierwotnie w projekcie:

   Ambona biskupa Agnello, wybudowana w latach 557 - 570 do starożytnej bazyliki Ursiana, to cenny artefakt typu wieży, wykonany w całości z greckiego marmuru. Składa się z platformy dostępnej z obu stron, a część środkowa to 36 prostokątnych płyt zawierających płaskorzeźby z figurami zwierząt: 

   Kaplica Najświętszego Sakramentu z początku XVII wieku została zaprojektowana przez Carlo Maderno:

   Katedrze od strony Baptysterium towarzyszy okrągła ceglana kampanila z X wieku, z trzema poziomami romańskich okien:

   Na placu przed katedrą, wśród dorodnych pinii, stoi pomnik z czasów rzymskich - kolumna z szarego granitu. Stoi na niej figura Matki Boskiej z 1659 roku, ustawiona w podzięce za uwolnienie miasta od zarazy. Obok katedry widać mały kościół Santa Giustina, również XVIII-wieczny, wykonany równocześnie z katedrą przez tych samych twórców:

   W tym momencie zrobimy przerwę, druga część opisu Rawenny pojawi się niebawem, serdecznie zapraszam do poczytania.