Chełmża

   Tego dnia po zwiedzaniu Chełmna musieliśmy jeszcze dojechać na nocleg do Torunia, więc nie mieliśmy zbyt dużo czasu w zapasie. Uznaliśmy jednak, że szkoda skoro mamy przejeżdżać obok Chełmży, to musimy tam zajrzeć chociaż na godzinę, bo jest to miasto ładnie usytuowane na lekkim wzniesieniu nad jeziorem Chełmżyńskim oraz ma bardzo długą i ciekawą historię. 

  W początkowych latach XIII wieku misję chrystianizacji pogańskich Prusów prowadził biskup misyjny, Chrystian, z zakonu cystersów. W 1222 roku książę Konrad I Mazowiecki ofiarował mu wczesnośredniowieczny gród o nazwie Łoza, który znajdował się wówczas na miejscu dzisiejszego miasta. Najprawdopodobniej to w tym czasie wzniesiono chełmżyńską farę - kościół św. Mikołaja. 

  Sześć lat później książę przekazał ziemię chełmińską Krzyżakom. W 1243 roku, z woli legata papieskiego Wilhelma z Modeny, utworzona została diecezja chełmińska. Pierwszym jej biskupem w 1246 roku został dominikanin, Heidenreich. 19 kwietnia 1246 roku wielki mistrz Zakonu oficjalnie przekazał mu należne uposażenie, czyli olbrzymie posiadłości, w tym Łozę wraz z jeziorem i okolicznymi wsiami. Biskup sam wybrał Chełmżę na siedzibę diecezji chełmińskiej, lokował miasto pod nazwą Culmense, po czym w 1251 roku rozpoczął tu budowę katedry. Wówczas Chełmża (Culmense) po raz pierwszy została wymieniona w dokumentach jako miasto (civitas). To oznacza, że jest ona jednym z najstarszych miast pomorskich, a oba jej główne kościoły, fara i katedra, są w elitarnej grupie najstarszych gotyckich kościołów. 

   Późniejsze lata nie były dla Chełmży tak łaskawe. Kilkukrotnie najeżdżali ją Litwini i Prusowie. W 1277 roku mieszczanie skutecznie odparli atak oblegających miasto Prusów, ale już 9 lat później zniszczyli oni większość zabudowy i katedrę. Odbudowano ją dopiero w połowie XIV wieku. W roku 1531 miał miejsce wielki pożar miasta. Przez kolejne dwa stulecia miasto kilkukrotnie przechodziło w ręce krzyżackie i polskie. Dopiero po II pokoju toruńskim (1466 rok) znalazło się na dłużej pod polskim panowaniem. W XVII wieku nastąpił upadek miasta spowodowany wojnami i przemarszami wojsk polskich, rosyjskich i francuskich.

  Istnieje bardzo duże prawdopodobieństwo, iż w maju 1504 roku Chełmżę odwiedził Mikołaj Kopernik z wujem Łukaszem Watzenrode, z orszakiem króla Aleksandra Jagiellończyka. W 1621 oraz 1627 roku miasto gościło króla Zygmunta III Wazę wraz z królewiczem Władysławem. 

   Chełmża do dziś zachowała średniowieczny regularny układ urbanistyczny o zarysie owalnym, z prostokątnym rynkiem pośrodku. Kamienice są jednak późniejsze. W jednej z nich mieści się  Biblioteka Miejska im .Juliana Prejsa, działacza narodowego walczącego z germanizacją:

   Ratusz znajduje się poza rynkiem, chociaż niedaleko. To neogotycki budynek, więc bardzo stary nie jest, ale nieźle się prezentuje:

  Bazylika konkatedralna Świętej Trójcy zaliczana jest do największych gotyckich kościołów na ziemi chełmińskiej. Jest to kościół trójnawowy, o korpusie halowym z transeptem. Jego architektura łączy elementy typowej architektury katedralnej, czyli transept, wieżyczki przy transepcie i dwuwieżową fasadę, z formami typowymi dla architektury zakonów żebraczych (franciszkanów i dominikanów), czyli prostokątne prezbiterium bez obejścia. Katedrę erygowano w 1251 roku. W 1422 roku świątynia została niemal doszczętnie zniszczona wskutek działań wojennych (wojna golubska), dlatego jej współczesne wyposażenie jest głównie renesansowe bądź barokowe. W XIX i XX wieku rozebrano krużganki i zabudowania kapituły, wewnątrz przemalowano gotycką polichromię. Ingerencją w średniowieczną bryłę kościoła było zastąpienie w 1906 roku pierwotnego gotyckiego portalu zachodniego neogotycką kruchtą. W 1950 roku wybuchł pożar, który zniszczył dachy, część sklepień nawy głównej, barokowe zwieńczenie wieży wraz z hełmami oraz belkę tęczową. Odbudowa w latach 1968-1971 przywróciła kościołowi dawny wygląd:

   Wyposażenie wnętrza pochodzi z różnych epok. Gotyckie są fragment płyty nagrobnej wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego Siegfrieda von Feuchtwangena z 1311 roku, grupa Ukrzyżowania sprzed 1422 roku, z rzeźbą Jezusa pokrytym skórą zwierzęcą oraz ludzkimi włosami, rzeźby z łuku tęczowego: krucyfiks, Matka Boska Bolesna, święty Jan Ewangelista oraz święta Maria Magdalena (z początku XVI wieku) i kamienne sedilia w prezbiterium (XIII wiek). Renesansowe są stalle ufundowane z 1519 roku z fragmentami późnogotyckimi, przebudowane w początku XVII wieku, nagrobek biskupa Piotra Kostki w prezbiterium z 1595 roku, a także ambona z 1604 roku. Barokowe są ołtarze: główny z około 1650 roku, Świętego Krzyża z 1744 roku według projektu G. B. Cocchiego, ze zwieńczeniem w postaci korony i trzeci - z obrazem przedstawiającym błogosławioną Jutę, przypisywanym T. Kuntzemu (połowa XVIII wieku), obraz Zdjęcie z Krzyża według wzornika graficznego Rubensa z połowy XVII wieku i Pokłon Trzech Króli Luki Giordano z przełomu XVII i XVIII wieku. Nie wszystko udało mi się znaleźć, zdjęcia robione w pośpiechu są słabej jakości, ale właśnie trwała msza i nie bardzo mogłam się tak kręcić:

   O kościele świętego Mikołaja mamy wzmiankę pochodzącą prawdopodobnie z 1248 roku, są jednak przypuszczenia, że mógł on istnieć już w X-XI wieku, w czasach pierwszych Piastów. Został wybudowany z cegły i kamieni polnych, posiada prezbiterium zwrócone ku wschodowi. Kościelną wieżę pokrywa dach czterospadowy z osadzoną na szczycie latarnią, zwieńczoną iglicą. Świątynia  jest trójnawowa, z neogotyckim transeptem i masywną wieżą od strony zachodniej Nad prezbiterium widnieje sklepienie krzyżowo - żebrowe z początku XIV wieku, natomiast nawy nakryte są drewnianymi stropami belkowymi. W 1422 roku, w wyniku najazdu polsko - litewskiego w trakcie wojny golubskiej, kościół uległ spaleniu. Zawaliły się wówczas sklepienia w korpusie, który odbudowano zamurowując okna w nawie głównej. W 1824 roku kościół został zakupiony przez króla Prus i 24 sierpnia 1827 roku przekazany miejscowej gminie ewangelickiej. Wówczas kościołem parafialnym stała się dawna katedra, a siedzibę diecezji przeniesiono do Pelplina. Z dotychczasowego wyposażenia protestanci zachowali ołtarz główny pochodzący z 1612 roku, z Matką Boską w otoczeniu świętych Barbary i Katarzyny oraz obrazem "Hołd Trzech Króli", a także ambony, organy i 3 dzwony z wieży. Pozostałą część wyposażenia, w tym siedem ołtarzy bocznych, pozwolono zabrać katolikom i zostały one rozproszone po innych świątyniach. W 1858 roku przystąpiono do gruntownej przebudowy świątyni na potrzeby gminy ewangelickiej. Wnętrze otynkowano, do korpusu dobudowano transept, a wschodni szczyt prezbiterium wymurowano na nowo. Po zakończeniu II wojny światowej świątynia została przejęta przez Kościół rzymskokatolicki. Z chełmżyńskiej katedry przeniesiono wówczas do kościoła cztery XVIII - wieczne ołtarze, które ustawiono przy filarach międzynawowych: ołtarz św. Stanisława Kostki i św. Antoniego, ołtarz ze św. Rochem w części nastawy, ołtarz z obrazem świętej Trójcy i ołtarz z wizerunkiem świętej Barbary ozdobionym rokokową sukienką. Tu dla odmiany nie oglądaliśmy wnętrza, bo było pozamykane:

   Wyjątkowo piękna jest wieża ciśnień, w której zbiorniku mieści się 350 m³ wody. Jest bardzo wysoka, ma siedem kondygnacji, a wybudowano ją w latach 1900 - 1901 na potrzeby powstających wtedy wodociągów miejskich. Budowla jest cennym zabytkiem techniki, jej ponad stuletnie urządzenia funkcjonują do dziś. O jej wartości historycznej decyduje neogotycki styl, unikalny czworoboczny korpus zwieńczony czworobocznym dachem, szachulcowe mury. Wieża należy do zabytków klasy „0” w skali Europy Więcej na ten temat można przeczytać na stronie pozatorun.pl, stamtąd też pochodzi zdjęcie, bo mnie się takiego nie udało zrobić:

   Na zakończenie rzut oka na jeziorko i pora ruszać do Torunia:

Chełmno - miasto zakochanych i gotyku

 Historia Chełmna sięga XI wieku, gdy około 4 km na południowy zachód od obecnego miasta, na Górze św. Wawrzyńca, powstał gród z romańską katedrą. Podobno była nawet większa i starsza od katedry w Gnieźnie, ale została rozebrana przez Krzyżaków, a pozyskany materiał posłużył do budowy zamku w Gniewie. Na wzgórzu istniała również osada i cmentarz Wikingów. W połowie XIII wieku miasto zostało przeniesione do miejsca, w którym znajduje się obecnie. 

  Chełmno jest obok Torunia jednym z najstarszych miast w północnej Polsce. Prawa miejskie nadano mu w 1233 roku. Miasto było szykowane na stolicę państwa zakonnego, choć ostatecznie w roku 1309 przeniesiono stolicę z Wenecji do Malborka. Ale to nie w Malborku, tylko w Chełmnie powstał wyższy sąd lokacyjny i narodziło się prawo, które przeszło do historii pod nazwą prawa chełmińskiego, a w oparciu o nie przez całe średniowiecze aż po czasy nowożytne założono ponad dwieście miast na Pomorzu Wschodnim, Warmii i Mazowszu.

  Od końca XIII wieku postępował dynamiczny rozwój Chełmna. Przez pewien czas miasto należało do Hanzy, jednak nie zyskało w niej tak dużego znaczenia jak Toruń. W tym okresie zakon podjął też inicjatywę założenia uniwersytetu, uzyskując w 1386 roku od papieża Urbana VI akt erekcyjny. Po klęsce zakonu pod Grunwaldem Chełmno poddało się królowi polskiemu. W 1505 roku Aleksander Jagiellończyk darował je biskupom chełmińskim. Od 1692 roku działała tutaj Akademia Chełmińska - szkoła średnia współpracująca z Akademią Krakowską. Wojny polsko - szwedzkie i epidemie położyły kres rozwojowi gospodarczemu miasta. W 1772 roku w wyniku rozbiorów Chełmno stało się częścią Prus, by powrócić do Polski po I wojnie światowej.

  Jak na stosunkowo niewielki obszar, jest tu wyjątkowa obfitość cennych zabytków, co jest zupełnie oczywiste, z uwagi na historię tego miejsca. Na zespół staromiejski Chełmna składa się bowiem cała ukształtowana w XIII wieku struktura zabudowy, z regularną siatką ulic, przecinających się pod kątem prostym, wszelkie kamienice, gotyckie lub późniejsze, rynek, ozdobiony attyką ratusz, średniowieczne mury miejskie, zachowane do dziś w niemal całym obwodzie, ale przede wszystkim pięć oryginalnych gotyckich kościołów. Rozporządzeniem Prezydenta RP w 2005 roku Stare Miasto w Chełmnie zostało uznane za Pomnik Historii.

 Chełmno nazywane jest „miastem zakochanych” za sprawą relikwii świętego Walentego, przechowywanych prawdopodobnie od średniowiecza w kościele archiprezbiterialnym (farnym) pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Ponieważ zaparkowaliśmy po zachodniej stronie miasta, zwiedzanie rozpoczęliśmy właśnie od fary:

  Jest to pierwszy kościół zbudowany w Chełmnie i jedyny ściśle orientowany, przez co jest lekko obrócony w stosunku do ulic. Wznoszony był w dwóch fazach od 1280 do 1320 roku. Najpierw powstało prezbiterium i północna nawa boczna, w drugiej fazie ukończono budowę całego korpusu nawowego wraz z wieżą północną. Wieżę południową pozostawiono niedokończoną. Nawy boczne przykryte są dachami dwuspadowymi, z charakterystycznymi trójkątnymi szczytami:

 We wnętrzu znajdują się zachowane fragmenty pierwotnych polichromii i wystroju rzeźbiarskiego:

  Stamtąd przeszliśmy na rozległy rynek o wymiarach 111 na 156 metrów. Głównym budynkiem jest tam gotycko - renesansowy ratusz, jeden z najwybitniejszych przykładów renesansowej architektury w Polsce. Istniejący do dziś XVI - wieczny budynek powstał w wyniku przebudowy ratusza wcześniejszego, gotyckiego, który wzniesiono na rynku w końcu XIII wieku. Charakterystycznym elementem obiektu jest rozbudowana attyka. Jej wygląd został dodatkowo zmieniony w latach 80 - tych XIX wieku na skutek wybicia okien w trakcie podwyższania budynku o drugie piętro:

 Cennym zabytkiem jest zawieszony na zachodniej ścianie ratusza Pręt Chełmiński, służący do wytyczania placów i ulic. Pierwotnie przyrządem mierniczym był odpowiednio wyciosany kamień, według tradycji przechowywany w kościele farnym. Ten, który możemy oglądać dzisiaj, jest wykonany z metalu, a przytwierdzono go do zachodniej ściany ratusza w latach 80-tych XIX wieku:

  Jednym z dwóch podstawowych ciągów komunikacyjnych Starego Miasta, które krzyżują się przy rynku, jest ulica Grudziądzka z bramą miejską u jej wylotu, zwaną Bramą Grudziądzką. Była to główna brama wjazdowa do miasta, dziś jedyna zachowana. Dawniej pełniła funkcję wieży, do której po obu stronach przylegały mury obronne, wznoszone od drugiej połowy XIII do końca XIV wieku. W obecnej formie powstała około 1620 roku w wyniku przebudowania bramy gotyckiej. Dobudowano wówczas od zewnętrznej strony murów otynkowaną manierystyczną kaplicę. Wieńczy ją szczyt w formie niderlandzkiej. Na fasadzie w niszy znajduje się otoczona kultem rzeźba Matki Boskiej Chełmińskiej. Jest to rekonstrukcja oryginału z XVII - XVIII wieku, zniszczonego w 1945 roku. Ściana części gotyckiej, widoczna od strony miasta jest otynkowana, boczne i tylna - nie:

  Zaraz za bramą, na terenie Parku Pamięci i Tolerancji imienia doktora Rydygiera, znajduje się tworzony od 2008 roku niewielki Park Miniatur Zamków Krzyżackich. Na zdjęciach są to kolejno modele zamków w Radzyniu Chełmińskim, Toruniu, Bierzgłowie, Papowie Biskupim, Pokrzywnie, Malborku, Grudziądzu, Kurzętniku i Rogóźnie (w rzeczywistości niektóre z nich są dziś w kompletnej ruinie):

   Z parku przeszliśmy na Aleję 3 Maja, gdzie widoczne są mury miejskie i Baszta Panieńska. Nieco dalej stoi neoromański kościół Matki Bożej Częstochowskiej, wzniesiony w latach 1874 - 1875 dla garnizonu pruskiego; był wtedy kościołem ewangelickim. Po 1920 roku został przejęty przez polską parafię garnizonową, już katolicką:

   Idąc dalej w stronę murów ulicą Wałową. trafimy do Kościoła Ducha Świętego, który został zbudowany w latach 1280 - 1290. Na początku XIV wieku powiększono go o zachodnią część nawy z wieżą. Do XIX wieku był kościołem przyszpitalnym. Obecnie nie pełni już funkcji sakralnej. Za nim znajduje się odrestaurowany fragment murów i częściowo zachowana Brama Toruńska. Na pierwszym zdjęciu jest widoczna jedna z jej dwóch wież:

    Tymczasem zrobiło się trochę późno i należało zrobić sobie przerwę obiadową. 

  Po obiedzie przeszliśmy do północnej części Starego Miasta, mijając przy Rynku neogotycki budynek Poczty Polskiej. To ciekawy przykład XIX - wiecznych gmachów użyteczności publicznej, które budowano pod zaborem pruskim. Od chwili powstania nie zmienił swego przeznaczenia:

   Po kilku minutach doszliśmy do skrzyżowania Wodnej i Dominikańskiej, gdzie znajduje się kościół świętych Piotra i Pawła. Wzniesiony na przełomie XIII i XIV wieku jako kościół klasztorny dominikanów, obecnie jest czteroprzęsłową niesymetryczną bazyliką o wąskiej nawie północnej, z charakterystycznym szczytem w fasadzie zachodniej, gęsto rozczłonkowanym lizenami. Z zewnętrz kościół zachował cechy gotyckie, wnętrze przekształcono w stylu barokowym. Neogotycka kruchta zachodnia i zakrystia od północy są przybudówkami XIX - wiecznymi:

Wracamy Dominikańską, mijamy inne kamienice z końca XIX wieku oraz Wieżę Ciśnień, wzniesioną z czerwonej cegły w 1899 roku na podstawie projektu bydgoskiego inżyniera Heinricha Metzgera. Ma ona 31,26 m wysokości. Obecnie znajduje się tu restauracja:

  Ulica Dominikańska prowadzi do zespołu klasztornego cysterek, sprowadzonych w drugiej połowie XIII wieku do Chełmna. W jego skład włączono wcześniejsze fragmenty warowni krzyżackiej, zwanej wieżą Mściwoja (Mestwina), której budowę rozpoczęto przed 1243 rokiem na wysokiej skarpie pradoliny Wisły. Niebawem, w tym samym roku, wytrzymała ona oblężenie Pomezanów i wojsk pomorskich podczas I powstania pruskiego.

 Zabudowania klasztorne powstały między końcem XIII a początkiem XIV wieku. W podobnym czasie powstał kościół klasztorny pod wezwaniem świętych Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty (1280 - 1330). Jest to budowla o dwukondygnacyjnym wnętrzu, z dolną częścią przeznaczoną pierwotnie dla osób świeckich i górną dla mniszek. Zwiedzanie jest możliwe jedynie w weekendy, a my byliśmy w czwartek. Niestety od strony ulicy kościół nie jest widoczny. Klasztor został przebudowany po zmianie reguły, gdy przekazano go benedyktynkom. W 1822 roku nastąpiła kolejna zmiana i klasztor przejęły zakonnice ze zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia. Na potrzeby prowadzonego szpitala i szkoły dla dziewcząt powiększyły one i zmieniły całe założenie w duchu neogotyckim. Przebudowane zostało wtedy skrzydło południowe z charakterystyczną wieżą:

  Kościół świętych Jakuba i Mikołaja, widoczny już od strony klasztoru, wzniesiono jako kościół franciszkanów. Obecne prezbiterium powstało po 1326 roku na miejscu poprzedniego, korpus ukończono w pierwszej ćwierci XIV wieku. W miejscu zetknięcia prezbiterium z korpusem od południa przylega do kościoła smukła wieża, w górnej partii ośmioboczna, ozdobiona ostrołukowymi oknami i blendami. Wyposażenie wnętrza ma charakter neogotycki:

 Tego kościoła też nie udało się zobaczyć w środku, więc powędrowaliśmy na parking wzdłuż muru, otaczającego zabudowania klasztorne:

   I w tym miejscu pożegnaliśmy się z Chełmnem i ruszyliśmy na południe. Przed nami Chełmża.