Toruń, część centralna

   Rynek, główny plac Torunia, o wymiarach 109 x 104 m, powstał w drugim etapie rozwoju miasta, czyli po 1251 roku i jest najlepiej zachowanym kompleksem średniowiecznego budownictwa mieszczańskiego na obszarze południowego pobrzeża Bałtyku i Morza Północnego.

  Znaczną powierzchnię rynku zajmuje stojący pośrodku monumentalny gotycki Ratusz Staromiejski, z wieżą w południowo-wschodniej połaci dachu. Powstawał etapami w ciągu dwóch stuleci - XIII i XIV. Jego elewacje na całej długości podzielone są profilowanymi, ostrołukowymi wnękami, a narożniki zdobią wieżyczki. Projekt podwyższenia o drugie piętro w latach 1602 - 1605 wykonał prawdopodobnie Antoni van Obberghen, ówczesny budowniczy miejski Gdańska:

  Posiada piękny wewnętrzny dziedziniec: 

   Przed ratuszem stoi pomnik Mikołaja Kopernika. To chyba najczęściej fotografowany obiekt Torunia i jeden z najwcześniejszych pomników Kopernika w Polsce i na świecie. Przedstawia on Mikołaja Kopernika w todze profesorskiej, trzymającego w lewej ręce astrolabium, a prawą wskazującego niebo. Na granitowym cokole umieszczono łacińską inskrypcję, która głosi: "Mikołaj Kopernik, toruńczyk, ruszył Ziemię, wstrzymał Słońce i Niebo". U podstawy cokołu znajduje się studzienka, przyozdobiona paszczą delfina, z której tryska woda:

  Wykonany z brązu pomnik odsłonięto w 1853 roku, jednak jego historia sięga dalej. W 1765 roku książę Jabłonowski zamówił popiersie Kopernika, które nie zyskało uznania ówczesnej Rady Miasta Torunia i ostatecznie zostało ustawione w katedrze. W 1809 roku z inicjatywy Stanisława Staszica rozpoczęto zbiórkę pieniędzy, jednak zajęcie Torunia przez Prusy przerwało cały proces. Zdecydowano się więc na realizację pomnika w Warszawie, co nastąpiło w 1830 roku. Ponowną inicjatywę, doprowadzoną do końca, wysunęło po latach toruńskie towarzystwo budowy pomnika. Pomnik wykonano według projektu Friedricha Christiana Tiecka (1776-1851), dyrektora Oddziału Rzeźby Galerii Akademii Sztuk Pięknych w Berlinie. 

   Z drugiej strony ratusza stoi Pomnik Flisaka, powstały jako symbol związku Torunia z Wisłą. Legenda mówi, że flisak Iwo uratował Toruń przed plagą żab, które się tam zalęgły po powodzi. Podążyły za grającym na skrzypcach młodzieńcem i tak je wyprowadził do rzeki. W nagrodę otrzymał worek ze złotem i córkę burmistrza (podobno brzydką) za żonę. Ze względu na kierunek padania promieni świetlnych, zdjęcia powstały podczas naszego kolejnego spaceru po Toruniu:

  Rynek otaczają dziś trzy pierzeje kamienic, z których tylko część zachowała swoje wyjątkowe cechy gotyckie i renesansowe:

   Za najdoskonalszy przykład toruńskiej kamienicy patrycjuszowskiej z okresu baroku uważana jest kamienica Pod Gwiazdą z niezwykle bogatą, stiukową dekoracją frontu:

   Dom Zimmermanna, zwany też domem pod Aniołem, pochodzi z przełomu XIII i XIV wieku. Należał on do patrycjuszowskiej rodziny Zimmermannów, której przedstawiciel, Johann Zimmermann (1644 - 1712), radny miejski i burmistrz od 1698 roku, zainicjował gruntowną przebudowę domu w stylu barokowym. Od tego czasu w domu zachował się piaskowcowy portal z 1699 roku:

   Apteka Pod Orłem to naprawdę była apteka wyjątkowa. Działała nieprzerwanie przez 622 lata, od 1389 do 2011 roku. Mówi się, że była to druga po Dubrowniku najstarsza, nieprzerwanie działająca apteka na świecie. Niestety zamknięto ją, bo zmarła ostatnia właścicielka, a kamienicę przejęła Cukiernia Sowa:

  Nazwa Dworu Artusa, będącego dawniej siedzibą bractwa świętego Jerzego, nawiązuje do legendarnego króla Artura. Obradowały tu sejmiki pruskie, a w roku 1466 podpisano II pokój toruński, kończący polsko - krzyżacką wojnę trzynastoletnią. Pierwotny budynek, którego historia sięga roku 1389, nie przetrwał. W jego miejscu wzniesiono teatr, zastąpiony w 1891 roku obecną, neorenesansową budowlą:

  Niestety czwarta, zachodnia pierzeja rynku, została niemal doszczętnie zniszczona w trakcie szwedzkiego ostrzeliwania Torunia w 1703 roku, a na miejscu dawnych dziewięciu kamienic pobudowano w XVIII wieku kolejne obiekty - barokowy kościół Ducha Świętego i neogotycki budynek poczty (zdjęcie z Google Maps, bo moje gdzieś przepadło): 

   Wiele kamienic poddano tak destrukcyjnym przebudowom w XIX i na początku XX wieku, że usunięto całkowicie najwartościowsze średniowieczne elementy, co niestety spotkało Kamienicę Pod Lwem. Praktycznie nie ma po niej śladu, tak zniszczyły ją kolejne przebudowy, a szkoda, bo był to ważny budynek. Udowodniono, iż jedną połowę tej kamienicy posiadał ojciec Mikołaja Kopernika, a drugą jego wuj. W związku z tym niektórzy badacze twierdzą, że jest bardziej prawdopodobne, iż astronom urodził się właśnie w tej kamienicy, pod adresem Rynek 36, a nie tej przy Kopernika 15.

   Zanim z rynku przeszliśmy do katedry świętych Janów, zajrzeliśmy na chwilę na ulicę Szeroką, gdzie pięknych kamienic jest też sporo:

  Kościół katedralny pod wezwaniem Świętych Jana Chrzciciela i Ewangelisty, to kościół halowy, z wyodrębnionym prezbiterium i masywną wieżą od strony zachodniej, w której znajduje się największy średniowieczny dzwon w Polsce - Tuba Dei. Elewacje boczne i ściany kaplic przecięte są wysokimi, ostrołukowymi oknami.

  We wnętrzu zachowały się fragmenty gotyckich malowideł ściennych, tryptyk w ołtarzu głównym oraz liczne rzeźby, obrazy i epitafia:

  I na tym zakończyliśmy spacer numer 2. Spacer numer 3 - w przygotowaniu.

Toruń - Stare Miasto

   Toruń, podobnie, podobnie jak Olsztyn, odwiedziliśmy w 2013 roku, wtedy jednak nie mieliśmy szczęścia. Oba miasta bardzo nam się spodobały, ale z powodu fatalnej pogody nie mieliśmy warunków do zwiedzania. W Olsztynie przeszkodziły nam straszny mróz i śnieg, a w Toruniu obfite deszcze. Więc teraz się zdecydowaliśmy na powtórkę, celując w dobre prognozy.

   Na początek, tradycyjnie, wstęp historyczny.

   W okresie od IX do XIII wieku istniał w miejscu Torunia słowiański gród otoczony wałami, strzegący przeprawy przez Wisłę. Początek miastu dali Krzyżacy. Pierwszą pisemną wzmianką o Toruniu jest dokument lokacyjny z 1233 roku, wystawiony przez mistrza krzyżackiego Hermanna von Salza. 30 lat później po północno - wschodniej stronie Starego Miasta i zamku krzyżackiego powstało Nowe Miasto z osobnym przywilejem lokacyjnym. Proces wznoszenia zabudowy mieszkalnej, obiektów użyteczności publicznej i murów z bramami i basztami trwał do połowy XV wieku. Intensywny rozwój Torunia, od 1280 roku członka Hanzy, wynikał z jego szerokich kontaktów handlowych i gospodarczych. Oba miasta, Stare i Nowe, połączono w 1454 roku. Mieszczanie toruńscy powstali w tym czasie przeciw zakonowi krzyżackiemu, dając początek polsko - krzyżackiej wojnie trzynastoletniej. Na mocy II pokoju toruńskiego w 1466 roku Toruń wraz z Prusami Królewskimi został włączony do Rzeczypospolitej. Toruń bogacił się głównie na handlu wiślanym, składzie soli oraz na dorocznych jarmarkach międzynarodowych. Na skutek rozszerzania się reformacji w połowie XVI wieku Toruń stał się oficjalnie miastem luterańskim.

  Od drugiej połowy XVII wieku z powodu wojen szwedzkich rozpoczął się gorszy okres w historii miasta. Zniszczenia przyniosło zwłaszcza oblężenie szwedzkie z początku XVIII wieku w czasie wojny północnej. Ponadto narastające konflikty między ewangelikami i katolikami doprowadziły w 1724 roku do wydarzeń zwanych „tumultem toruńskim”, którego protestanccy uczestnicy zostali z królewskiego rozkazu surowo ukarani. Drugi rozbiór Polski w 1793 roku włączył Toruń w skład Królestwa Prus. Jako miasto przygraniczne, został przekształcony w twierdzę. W XIX wieku powstały nowe obiekty militarne, jak komenda garnizonu, szpital garnizonowy, koszary, arsenały artyleryjskie. II wojna światowa szczęśliwie nie spowodowała zniszczeń na terenie Torunia.

  Zespół staromiejski Torunia składa się ze Starego i Nowego Miasta, rozdzielonych ruinami zamku krzyżackiego. Zabytkowa część miasta z zachowanym średniowiecznym układem urbanistycznym została uhonorowana w 1997 roku wpisem na listę światowego dziedzictwa UNESCO. 

 W Toruniu do zwiedzania i fotografowania jest tyle, że nawet mimo ostrej selekcji zdjęć jestem zmuszona podzielić opis na trzy części. 

Pierwszy spacer zaczęliśmy od Krzywej Wieży, bo mieszkaliśmy dość blisko tego miejsca. Wieża jest odchylona od pionu bardziej, niż ta z Pizy, ale ma tylko 15 metrów wysokości, więc się to tak nie rzuca w oczy. Aczkolwiek u góry odchylenie wynosi około 140 cm, czyli wcale nie mało. Wcześniej wieża nie miała jednej ściany, na jej szczyt tędy wciągano kotły z wrzątkiem, którym oblewano wrogów. Później powstało tu więzienie i na jego potrzeby ścianę dobudowano, ale niezbyt starannie:

  Następnie skierowaliśmy się do Bramy Klasztornej, pochodzącej z pierwszej połowy XIV wieku. Z ponad 3-kilometrowego średniowiecznego muru obronnego i ponad 40 baszt, otaczających Stare i Nowe Miasto Toruń, do dzisiaj zachował się prawie cały odcinek murów nadwiślańskich. W miejscach przecięcia murów obronnych z wybiegającymi z miasta ulicami wzniesiono bramy. Nad Wisłę prowadziły cztery (Promowa, Łazienna, Żeglarska i Klasztorna). Pozostałe oglądaliśmy później. Po drodze mijaliśmy dwa dawne spichlerze. Tego rodzaju obiekty powstawały w Toruniu na potrzeby handlu wiślanego od XV do XIX wieku, a potem były wielokrotnie przebudowywane. Najlepiej zachowany gotycki spichlerz z rozczłonkowanym szczytem znajduje się właśnie w tym miejscu. Drugi jest nieco młodszy:

   Następnie skręciliśmy w lewo i ulicą Ducha Świętego poszliśmy na północ. Po drodze obejrzeliśmy z zewnątrz dom Kopernika. To późnogotycka kamienica, zrekonstruowana na bazie zachowanych fragmentów, uznawana za przypuszczalne miejsce narodzin Mikołaja Kopernika. Obok niej znajduje się druga piękna kamienica, z początku XV wieku, z nieprzebudowywaną fasadą gotycką:

Przez Rynek tylko się przemknęliśmy, z zamiarem późniejszego powrotu na dłużej i zaszliśmy do dwóch kościołów. Pierwszy z nich, kościół akademicki Świętego Ducha to późnobarokowa budowla pochodząca z połowy XVIII wieku z dobudowaną w latach 1893 - 1899 wieżą. Pierwotnie był to zbór ewangelicki, a w roku 1945 budynek przejęli jezuici. Wyposażenie wnętrza jest głównie rokokowe z połowy XVIII wieku, w większości wykonane przez miejscowych artystów:

Drugi kościół, pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, był już chyba trzecim kościołem na tym wyjeździe, w którym trafiliśmy na mszę pogrzebową. Czasem to umożliwia zwiedzanie, jeśli kościół jest generalnie niedostępny. Ale bywa, że przeciwnie, utrudnia. I tak właśnie było tym razem. Taki pech. Nie bardzo byłam zadowolona, ale nie chciałam już zmieniać planów i wracać później w to samo miejsce.

  Kościół pierwotnie należał do zakonu franciszkanów. Włączone w północną nawę południowe krużganki oraz część skrzydła zachodniego są pozostałościami budynku klasztornego. Wysoką, masywną bryłę budowli urozmaica ażurowy szczyt z trzema ośmiobocznymi wieżyczkami nad prezbiterium. We wnętrzu zachowały się gotyckie polichromie i inne elementy pierwotnego wyposażenia:

Naprzeciwko wejścia do kościoła, w Okrąglaku, czyli dawnym pruskim więzieniu z 1864 roku, znajduje się areszt śledczy oraz - tuż obok - sąd okręgowy (bardzo praktyczne rozwiązanie):

Za rogiem, przy ulicy Fosa Staromiejska, znajdują się zabudowania Uniwersytetu, w tym Collegium Maius. Budynek zbudowano w czasie zaboru pruskiego, w 1907 roku, w stylu neogotyckim według projektu G. Colleya, jako siedzibę Szkoły Przemysłowej (Gewerbeschule). Miał odwoływać się do gotyku jako "niemieckiego stylu narodowego" i nawiązywać do toruńskiej architektury gotyckiej i tradycji krzyżackiej. Uniwersytet Mikołaja Kopernika, który przejął ten budynek, powstał w 1945 roku, a znaleźli w nim zatrudnienie między innymi niektórzy uczeni - repatrianci z Wilna i Lwowa. W latach 1945 - 1973 mieściły się tu rektorat i administracja uczelni, a obecnie Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Mikołaja Kopernika: 

Warto przy okazji wspomnieć, że funkcję Collegium Maximum, z rektoratem i Muzeum Uniwersyteckim, w 2003 roku przejął budynek dawnego Banku Rzeszy. Gmach, powstały w 1905 - 1906 roku na miejscu zniwelowanej zachodniej średniowiecznej fosy, zbudowano w stylu manieryzmu niderlandzkiego, określanego wtedy jako "niemiecki neorenesans", który obok neogotyku stał się narodowym stylem niemieckim. Najbardziej reprezentacyjną i ozdobną fasadą tego wolnostojącego budynku jest główna elewacja południowa, z dekoracyjnym założeniem portalowym oraz bogato zdobionym szczytem, flankowanym dwiema wieżyczkami. Znajduje się on przy drugim końcu ulicy Fosa Staromiejska, na Placu Rapackiego, naprzeciwko parków - Alpinarium i Dolina Marzeń:

Wielokrotnie obok przechodziliśmy, bo jest to blisko zarówno od Krzywej Wieży jak i kamienicy Łuk Cezara (Cäsara), pod którą przechodzi się na Stare Miasto. To budynek gotycki z XIV wieku, zmodernizowany w stylu barokowym. Parter kamienicy został przebity według projektu Karla Cäsara (stąd obecna nazwa kamienicy) ze względów komunikacyjnych w 1915 roku (i jeździł tędy tramwaj). Prześjście poszerzono w 1936 roku o partery sąsiednich kamienic (projekt Ignacego Tłoczka): 

  Po tej małej dygresji wracamy pod Collegium Maius. Na prawo od niego rzuca się w oczy biała bryła Teatru im. Wilama Horzycy. Mieści się on w gmachu, wybudowanym w 1904 roku według projektu Hermanna Helmera i Ferdynanda Fellnera. Przez 16 lat był sceną wyłącznie niemiecką. W 1920 roku teatr przejął zawodowy zespół polski. W różnych okresach funkcjonował pod nazwami Państwowy Teatr Narodowy, Teatr Miejski, Teatr Polski lub Teatr Ziemi Pomorskiej. Obecnie teatr nosi imię swojego pierwszego powojennego dyrektora i reżysera (z lat 1945 - 1948):

Planetarium, znajdujące się naprzeciwko Collegium Maius, otwarto w 521 - szą rocznicę urodzin Mikołaja Kopernika, 17 lutego 1994 roku. Obiekt mieści się w zabytkowym, zmodernizowanym budynku dawnego zbiornika gazu z 1860 roku i wyróżnia się charakterystyczną 15 - metrowa kopułą. Operatorem i zarządcą instytucji jest prywatna Fundacja Przyjaciół Planetarium i Muzeum Mikołaja Kopernika w Toruniu, której działalność nadzorowana jest przez Ministra Kultury i Sztuki:

   Obok, przy Franciszkańskiej, wypatrzyliśmy trzy zabytkowe kamieniczki:

   Z Franciszkańskiej udaliśmy się w kierunku Bulwaru Filadelfijskiego, którym chcieliśmy wrócić do hotelu, bo zdecydowanie potrzebowaliśmy już odpoczynku. Po drodze jeszcze obejrzeliśmy kilka ciekawych obiektów: Bramę Mostową, Dom pod Zegarem, Stare Metropolis, Pałac Dąmbskich i Bramę Żeglarską. 

   Najpierw uliczka Mostowa i bramy, o których już wspominałam wcześniej:

Na ścianie kamienicy przy ulicy Łaziennej 2 wykonane jest sgraffito przedstawiające stylizowaną tarczę zegara słonecznego o wymiarach 5 na 6 metrów. Zegar stworzył artysta plastyk Lech Popielowski w październiku 1972 roku.

Stare Metropolis to restauracja otwarta w budynku dawnych łaźni, zbudowanych w 1867 roku w stylu klasycystycznym. Od początku XIX wieku miejsce to było własnością znanych toruńskich Żydów: bankiera Jacoba Lewina, braci Kalischerów, a później Louisa Lewina. Narożny budynek, który powstał na miejscu wcześniejszej, średniowiecznej zabudowy, pełnił funkcje łaźni publicznej. Louis Lewin otworzył w tym miejscu w 1877 roku zakład kąpielowy, oferując między innymi kąpiele rzymskie, prysznicowe albo z dodatkiem soli. W okresie międzywojennym działała tu jedyna w Toruniu żydowska łaźnia rytualna:

  Pałac Dąmbskich został wzniesiony przez biskupa kujawskiego Stanisława Kazimierza Dąmbskiego w 1693 roku i do końca XVIII w. pozostawał w rękach rodziny. Od 1815 roku mieścił się w nim Hotel Gdański. W latach 1874 - 1887 został przebudowany. Od 1920 roku był siedzibą Policji Państwowej, później kierownictwa Muzeum Pomorskiego. W 1924 roku budynek przejęło wojsko polskie, urządzając w nim kasyno oficerskie. W 1957 roku pałac został przekazany Uniwersytetowi Mikołaja Kopernika. W budynku ulokowano Wydział Sztuk Pięknych. Obecnie mieści się tu Kujawsko - Pomorski Teatr Muzyczny:

    Oczywiście to jeszcze nie koniec, już się szykują dwa nowe wpisy o Toruniu.