Dziś opowiem o najstarszej części Triestu (dawnego Tergeste) i jego rzymskich początkach. Kolonia, założona tu prawdopodobnie przez Juliusza Cezara w połowie I wieku p.n.e., rozciągała się na zboczach sporego wzgórza (obecnie San Giusto – Świętego Justusa), a w czasach Oktawiana Augusta została otoczona murami.
W pobliżu, u stóp wzgórza, znajduje się jeden z najważniejszych zabytków z antycznych czasów - ruiny teatru rzymskiego oraz fragmenty jego trybun. Odsłonięto je po wyburzeniu narosłych przez wieki budynków podczas prowadzonych od lipca 1937 do września 1938 roku wykopalisk. Teatr wzniesiono w I wieku n.e., w czasach panowania cesarza Augusta, poza ówczesnymi murami miasta, nad brzegiem morza, który wówczas znajdował się znacznie bliżej wzgórza niż obecnie. W II wieku n.e. teatr odrestaurowano dzięki wsparciu Kwintusa Petroniusza Modesta, co potwierdzają odnalezione na miejscu inskrypcje. Teatr mógł pomieścić około 6000 widzów. Można go oglądać z poziomu ulicy lub z góry:
Ostatni bieg schodów dzielił nas od kolejnego kościoła - Santa Maria Maggiore (Sanktuarium Madonna della Salute), charakteryzującego się neoklasyczną fasadą, inspirowaną kościołami rzymskimi z tamtych czasów. Kościół był budowany w latach 1627 - 1682 przez jezuitów, którzy przybyli do Triestu na początku wieku. Fasada została ukończona dopiero na początku XVIII wieku, prawdopodobnie według planów słynnego architekta Andrei Pozzo:
W 1849 roku w Trieście wybuchła epidemia cholery, która pochłonęła wiele ofiar w ciągu zaledwie kilku miesięcy. W tym czasie mieszkańcy postanowili powierzyć się opiece Matki Boskiej i 21 listopada zebrali się na procesję w kościele jezuitów, gdzie biskup odprawił uroczystą mszę pontyfikalną. Od tej pory co roku, w święto Ofiarowania Najświętszej Maryi Panny w Świątyni, powszechnie znane jako Matki Boskiej Zdrowia, wiele osób przybywa do sanktuarium. Kult Matki Boskiej jest promowany przede wszystkim przez Bractwo Matki Boskiej Uzdrowienia Chorych (Confraternita della Madonna della Salute), założone w 1827 roku. Od 1922 roku budynkiem zarządzają ojcowie franciszkanie.
Kościół ma plan krzyża łacińskiego. Wnętrze składa się z nawy głównej i dwóch naw bocznych ze sklepieniem kolebkowym. Nad skrzyżowaniem transeptu wznosi się kopuła, którą odbudowano w 1817 roku po pożarze i ozdobiono freskami autorstwa Giuseppe Bernardino Bisona, przedstawiającymi czterech ewangelistów. Ołtarz główny, poświęcony Niepokalanemu Poczęciu Najświętszej Maryi Panny, pochodzi z przełomu XVII i XVIII wieku. Zdobią go marmurowe figury świętych jezuickich (między innymi Ignacego Loyoli i Franciszka Ksawerego). W dedykowanej kaplicy znajduje się obraz maryjny przypisywany Sassoferrato (Giovanni Battista Salvi), podarowany w 1841 roku przez Domenico Rossettiego:
Niedaleko za kościołem znajduje się Łuk Riccardo (Arco di Riccardo), drugi z najważniejszych zabytków z czasów rzymskich. Według niektórych źródeł, może to być jedna z bram w murach republikańskich, chociaż widoczne na nim dekoracje datuje się na połowę I wieku naszej ery. Nazwany tak został na cześć Ryszarda Lwie Serce, który podobno tędy przechodził:
Od łuku ulica San Michele prowadzi do urokliwego parku (Giardino di Via San Michele). Obszar ten był zurbanizowany już w czasach rzymskich, a teren w 1771 roku został zakupiony przez gminę, która utworzyła tam ogród publiczny. Użytkowanie tego obszaru trwało do 1790 roku, kiedy to hrabia Giacomo Prandi kupił posiadłość i wybudował swój dwór w miejscu dzisiejszych schodów wejściowych. Teren powrócił do gminy w 1925 roku, po otwarciu pobliskiego Muzeum Historii i Sztuki. W 1946 roku, podczas wykopalisk archeologicznych, odkryto tu pozostałości rzymskich domów. Nowy ogród został stworzony w 1952 roku na powierzchni 6000 m², na dwóch poziomach połączonych schodami, z rozległymi zacienionymi miejscami i fontanną pośrodku:
Po drodze mijaliśmy Rotundę Pancera. Ten wspaniały pałac został wzniesiony w 1806 roku na zlecenie kupca i doradcy sądowego, Domenica de Pancera. Zaprojektowany przez architekta Matteo Pertscha, stanowi jeden z najwspanialszych przykładów architektury neoklasycystycznej w Trieście. Dostępny teren na skraju starego miasta był nieregularny, pałac przybrał zatem kształt klina. Architekt rozwiązał też problem wzgórza, wykorzystując parter jako poziomą podstawę. Następnie zbudował na nim półkolistą rzymską świątynię z czterema kolumnami, zwieńczonymi jońskimi kapitelami. Pomiędzy nimi znajdują się drzwi, balustrady i reliefy, przedstawiające sceny inspirowane sztuką grecką i rzymską. Fasadę zdobią posągi rzymskich bóstw Marsa i Minerwy, ustawione na cokołach, a wykonane przez weneckiego rzeźbiarza Antonia Bosę. Ciekawy jest cykl płaskorzeźb na pierwszym piętrze. Rotundę, pustą od 1987 roku, poddano renowacji, której pierwszy etap ukończono w lipcu 2026 roku. Po zatwierdzeniu projektu mają tam zostać wybudowane 32 apartamenty o różnej powierzchni:
Po przejściu przez ogród trafiliśmy już na drogę, biegnącą prosto na szczyt wzgórza San Giusto. Z daleka jest widoczna fasada katedry. Dzwonnica katedry, niezbyt wysoka i wzniesiona na planie kwadratu na fundamentach dawnej rzymskiej struktury, stanowi atrakcyjny punkt widokowy:
Pięcionawowa Katedra San Giusto dedykowana jest świętemu Justusowi, który był obywatelem Triestu w III wieku. Został zamordowany za wiarę, a jego ciało, obciążone kamieniami i wrzucone do morza, miało cudownie wypłynąć na brzeg. Od tamtego czasu jego relikwie przechowywane są w katedrze. Chociaż budowla posiada kilka cech gotyckich, jak na przykład rozeta, w jej bryle i wnętrzu widoczne są elementy romańskie. Mozaikę w centralnej absydzie wykonał Guido Cadorin w latach 30-tych XX wieku. Przedstawia ona koronację Matki Bożej i nawiązuje do tematyki zniszczonych podczas XIX-wiecznej przebudowy fresków:
Za datę powstania katedry przyjmuje się wiek XIV, ale tak naprawdę jest dużo starsza. Najpierw, około połowy V wieku, na pozostałościach rzymskiego zespołu wzniesiono dużą, trójnawową bazylikę wczesnochrześcijańską. Fragmenty jej mozaikowej posadzki zachowały się we wnętrzu obecnej katedry. W IX wieku miejsce wcześniejszej bazyliki zajęły dwa równoległe obiekty - katedra Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny oraz kaplica grobowa świętego Justusa, które w XIV wieku połączono w jedną świątynię. W dawnej absydzie kościoła Wniebowzięcia znajduje się mozaika przedstawiająca Matkę Bożą z Dzieciątkiem na tronie wśród archaniołów, a poniżej rząd apostołów. Dzieło powstało w XII wieku i łączy cechy sztuki bizantyjskiej z tradycją warsztatów Wenecji i Rawenny. Dawną absydę kaplicy świętego Justusa zdobi pochodzące z początku XIII wieku przedstawienie Chrystusa pomiędzy świętymi Justusem i Serwulem. Z wcześniejszej dekoracji malarskiej zachowały się m.in. fragmenty XIV-wiecznego cyklu przedstawiającego męczeństwo św. Justusa:
W XIV wieku do naw bocznych dobudowano liczne kaplice dewocyjne: od południa kaplice San Servolo (1339 rok) i San Carlo (1336 rok), a od północy Kaplicę Skarbca (1363 rok), z ołtarzem relikwiarzowym Matki Boskiej Bolesnej. Chrzcielnica, datowana na 1382 rok, została nakryta rzeźbioną oraz polichromowaną barokową pokrywą, którą wieńczy XVIII-wieczna figurka świętego Jana Chrzciciela. Przed chrzcielnicą ustawiono pochodzący z Puli kapitel rzymski, wklęsły na górze, który mógł dawniej służyć jako misa chrzcielna:
Spędziliśmy w Trieście tylko dwa dni, ale udało się zrealizować program, który spokojnie by wystarczył na znacznie dłużej. Myślę, że raczej do Triestu prędko nie wrócimy, więc dobrze się stało, że zdążyliśmy ze wszystkim i wywieźliśmy tak bogaty bagaż wspomnień.
