Jakaela: Chełmno - miasto zakochanych i gotyku

Historia Chełmna sięga XI wieku, gdy około 4 km na południowy zachód od obecnego miasta, na Górze św. Wawrzyńca, powstał gród z romańską katedrą. Podobno była nawet większa i starsza od katedry w Gnieźnie, ale została rozebrana przez Krzyżaków, a pozyskany materiał posłużył do budowy zamku w Gniewie. Na wzgórzu istniała również osada i cmentarz Wikingów. W połowie XIII wieku miasto zostało przeniesione do miejsca, w którym znajduje się obecnie.

Chełmno jest obok Torunia jednym z najstarszych miast w północnej Polsce. Prawa miejskie nadano mu w 1233 roku. Miasto było szykowane na stolicę państwa zakonnego, choć ostatecznie w roku 1309 przeniesiono stolicę z Wenecji do Malborka. Ale to nie w Malborku, tylko w Chełmnie powstał wyższy sąd lokacyjny i narodziło się prawo, które przeszło do historii pod nazwą prawa chełmińskiego, a w oparciu o nie przez całe średniowiecze aż po czasy nowożytne założono ponad dwieście miast na Pomorzu Wschodnim, Warmii i Mazowszu.

Od końca XIII wieku postępował dynamiczny rozwój Chełmna. Przez pewien czas miasto należało do Hanzy, jednak nie zyskało w niej tak dużego znaczenia jak Toruń. W tym okresie zakon podjął też inicjatywę założenia uniwersytetu, uzyskując w 1386 roku od papieża Urbana VI akt erekcyjny. Po klęsce zakonu pod Grunwaldem Chełmno poddało się królowi polskiemu. W 1505 roku Aleksander Jagiellończyk darował je biskupom chełmińskim. Od 1692 roku działała tutaj Akademia Chełmińska - szkoła średnia współpracująca z Akademią Krakowską. Wojny polsko - szwedzkie i epidemie położyły kres rozwojowi gospodarczemu miasta. W 1772 roku w wyniku rozbiorów Chełmno stało się częścią Prus, by powrócić do Polski po I wojnie światowej.

Jak na stosunkowo niewielki obszar, jest tu wyjątkowa obfitość cennych zabytków, co jest zupełnie oczywiste, z uwagi na historię tego miejsca. Na zespół staromiejski Chełmna składa się bowiem cała ukształtowana w XIII wieku struktura zabudowy, z regularną siatką ulic, przecinających się pod kątem prostym, wszelkie kamienice, gotyckie lub późniejsze, rynek, ozdobiony attyką ratusz, średniowieczne mury miejskie, zachowane do dziś w niemal całym obwodzie, ale przede wszystkim pięć oryginalnych gotyckich kościołów. Rozporządzeniem Prezydenta RP w 2005 roku Stare Miasto w Chełmnie zostało uznane za Pomnik Historii.

Chełmno nazywane jest „miastem zakochanych” za sprawą relikwii świętego Walentego, przechowywanych prawdopodobnie od średniowiecza w kościele archiprezbiterialnym (farnym) pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Ponieważ zaparkowaliśmy po zachodniej stronie miasta, zwiedzanie rozpoczęliśmy właśnie od fary:

Jest to pierwszy kościół zbudowany w Chełmnie i jedyny ściśle orientowany, przez co jest lekko obrócony w stosunku do ulic. Wznoszony był w dwóch fazach od 1280 do 1320 roku. Najpierw powstało prezbiterium i północna nawa boczna, w drugiej fazie ukończono budowę całego korpusu nawowego wraz z wieżą północną. Wieżę południową pozostawiono niedokończoną. Nawy boczne przykryte są dachami dwuspadowymi, z charakterystycznymi trójkątnymi szczytami:

We wnętrzu znajdują się zachowane fragmenty pierwotnych polichromii i wystroju rzeźbiarskiego:

Stamtąd przeszliśmy na rozległy rynek o wymiarach 111 na 156 metrów. Głównym budynkiem jest tam gotycko - renesansowy ratusz, jeden z najwybitniejszych przykładów renesansowej architektury w Polsce. Istniejący do dziś XVI - wieczny budynek powstał w wyniku przebudowy ratusza wcześniejszego, gotyckiego, który wzniesiono na rynku w końcu XIII wieku. Charakterystycznym elementem obiektu jest rozbudowana attyka. Jej wygląd został dodatkowo zmieniony w latach 80 - tych XIX wieku na skutek wybicia okien w trakcie podwyższania budynku o drugie piętro:

Cennym zabytkiem jest zawieszony na zachodniej ścianie ratusza Pręt Chełmiński, służący do wytyczania placów i ulic. Pierwotnie przyrządem mierniczym był odpowiednio wyciosany kamień, według tradycji przechowywany w kościele farnym. Ten, który możemy oglądać dzisiaj, jest wykonany z metalu, a przytwierdzono go do zachodniej ściany ratusza w latach 80-tych XIX wieku:

Jednym z dwóch podstawowych ciągów komunikacyjnych Starego Miasta, które krzyżują się przy rynku, jest ulica Grudziądzka z bramą miejską u jej wylotu, zwaną Bramą Grudziądzką. Była to główna brama wjazdowa do miasta, dziś jedyna zachowana. Dawniej pełniła funkcję wieży, do której po obu stronach przylegały mury obronne, wznoszone od drugiej połowy XIII do końca XIV wieku. W obecnej formie powstała około 1620 roku w wyniku przebudowania bramy gotyckiej. Dobudowano wówczas od zewnętrznej strony murów otynkowaną manierystyczną kaplicę. Wieńczy ją szczyt w formie niderlandzkiej. Na fasadzie w niszy znajduje się otoczona kultem rzeźba Matki Boskiej Chełmińskiej. Jest to rekonstrukcja oryginału z XVII - XVIII wieku, zniszczonego w 1945 roku. Ściana części gotyckiej, widoczna od strony miasta jest otynkowana, boczne i tylna - nie:

Zaraz za bramą, na terenie Parku Pamięci i Tolerancji imienia doktora Rydygiera, znajduje się tworzony od 2008 roku niewielki Park Miniatur Zamków Krzyżackich. Na zdjęciach są to kolejno modele zamków w Radzyniu Chełmińskim, Toruniu, Bierzgłowie, Papowie Biskupim, Pokrzywnie, Malborku, Grudziądzu, Kurzętniku i Rogóźnie (w rzeczywistości niektóre z nich są dziś w kompletnej ruinie):

Z parku przeszliśmy na Aleję 3 Maja, gdzie widoczne są mury miejskie i Baszta Panieńska. Nieco dalej stoi neoromański kościół Matki Bożej Częstochowskiej, wzniesiony w latach 1874 - 1875 dla garnizonu pruskiego; był wtedy kościołem ewangelickim. Po 1920 roku został przejęty przez polską parafię garnizonową, już katolicką:

Idąc dalej w stronę murów ulicą Wałową. trafimy do Kościoła Ducha Świętego, który został zbudowany w latach 1280 - 1290. Na początku XIV wieku powiększono go o zachodnią część nawy z wieżą. Do XIX wieku był kościołem przyszpitalnym. Obecnie nie pełni już funkcji sakralnej. Za nim znajduje się odrestaurowany fragment murów i częściowo zachowana Brama Toruńska. Na pierwszym zdjęciu jest widoczna jedna z jej dwóch wież:

Tymczasem zrobiło się trochę późno i należało zrobić sobie przerwę obiadową.

Po obiedzie przeszliśmy do północnej części Starego Miasta, mijając przy Rynku neogotycki budynek Poczty Polskiej. To ciekawy przykład XIX - wiecznych gmachów użyteczności publicznej, które budowano pod zaborem pruskim. Od chwili powstania nie zmienił swego przeznaczenia:

Po kilku minutach doszliśmy do skrzyżowania Wodnej i Dominikańskiej, gdzie znajduje się kościół świętych Piotra i Pawła. Wzniesiony na przełomie XIII i XIV wieku jako kościół klasztorny dominikanów, obecnie jest czteroprzęsłową niesymetryczną bazyliką o wąskiej nawie północnej, z charakterystycznym szczytem w fasadzie zachodniej, gęsto rozczłonkowanym lizenami. Z zewnętrz kościół zachował cechy gotyckie, wnętrze przekształcono w stylu barokowym. Neogotycka kruchta zachodnia i zakrystia od północy są przybudówkami XIX - wiecznymi:

Wracamy Dominikańską, mijamy inne kamienice z końca XIX wieku oraz Wieżę Ciśnień, wzniesioną z czerwonej cegły w 1899 roku na podstawie projektu bydgoskiego inżyniera Heinricha Metzgera. Ma ona 31,26 m wysokości. Obecnie znajduje się tu restauracja:

Ulica Dominikańska prowadzi do zespołu klasztornego cysterek, sprowadzonych w drugiej połowie XIII wieku do Chełmna. W jego skład włączono wcześniejsze fragmenty warowni krzyżackiej, zwanej wieżą Mściwoja (Mestwina), której budowę rozpoczęto przed 1243 rokiem na wysokiej skarpie pradoliny Wisły. Niebawem, w tym samym roku, wytrzymała ona oblężenie Pomezanów i wojsk pomorskich podczas I powstania pruskiego.

Zabudowania klasztorne powstały między końcem XIII a początkiem XIV wieku. W podobnym czasie powstał kościół klasztorny pod wezwaniem świętych Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty (1280 - 1330). Jest to budowla o dwukondygnacyjnym wnętrzu, z dolną częścią przeznaczoną pierwotnie dla osób świeckich i górną dla mniszek. Zwiedzanie jest możliwe jedynie w weekendy, a my byliśmy w czwartek. Niestety od strony ulicy kościół nie jest widoczny. Klasztor został przebudowany po zmianie reguły, gdy przekazano go benedyktynkom. W 1822 roku nastąpiła kolejna zmiana i klasztor przejęły zakonnice ze zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia. Na potrzeby prowadzonego szpitala i szkoły dla dziewcząt powiększyły one i zmieniły całe założenie w duchu neogotyckim. Przebudowane zostało wtedy skrzydło południowe z charakterystyczną wieżą:

Kościół świętych Jakuba i Mikołaja, widoczny już od strony klasztoru, wzniesiono jako kościół franciszkanów. Obecne prezbiterium powstało po 1326 roku na miejscu poprzedniego, korpus ukończono w pierwszej ćwierci XIV wieku. W miejscu zetknięcia prezbiterium z korpusem od południa przylega do kościoła smukła wieża, w górnej partii ośmioboczna, ozdobiona ostrołukowymi oknami i blendami. Wyposażenie wnętrza ma charakter neogotycki: