Spiskie skarby, część pierwsza - Kieżmark

  Spisz to kraina geograficzna położona w dorzeczu górnego Hornadu i Popradu, otaczająca Tatry od wschodu. Jest to jeden z najpiękniejszych regionów pogranicza Polski i Słowacji, który zajmuje ok. 3,7 tys. km². Główna część Spiszu leży na Słowacji, należą do niej w całości pasma górskie: Magura Spiska, Góry Lewockie i Słowacki Raj (z parkiem narodowym). Na terenie Polski znajduje się tylko niewielka część, ok. 195 km², na obszarze górskim na wschód od Podhala. Obejmuje teren Pienin, okolice Jeziora Czorsztyńskiego i Jeziora Sromowieckiego i 14 wsi na tzw. Zamagurzu.

   Naszą wędrówkę po tej pięknej krainie rozpoczęliśmy już poprzedniego dnia, zwiedzając zamek w Lubowli. Na kolejny dzień przewidziane były najciekawsze miejsca: najpierw Kieżmark, a potem Lewocza i Spiski Hrad, a wszystkie z zabytkami znajdującymi się na liście UNESCO. Po drodze podziwialiśmy najwyższe szczyty Wysokich Tatr:

  Kieżmark (po słowacku Kežmarok), którego nazwa pochodzi od niemieckiego Käsemarkt, oznaczającego „targ serowy”, leży na wysokości 626 m n.p.m. w Kotlinie Popradzkiej, u ujścia rzeczki Lubicy do Popradu. Historia okolicznych terenów sięga zamierzchłych czasów. Zamieszkałe były już w epoce kamienia, brązu, żelaza a następnie także w okresie kultury leteńskiej i w czasach rzymskich. Wzmianka z 1190 r. mówi o klasztorze żeńskim, przy którym prawdopodobnie istniała również niewielka osada. Oficjalnie Kieżmark powstał w XIII wieku po połączeniu trzech punktów osadniczych: osady królewskich strażników granicznych na lewym brzegu Popradu, słowiańskiej osady rybackiej i kolonii ludności pochodzenia niemieckiego (saskiej). W roku 1269 Kieżmark uzyskał prawa miejskie, a w połowie XIV wieku otoczył się miejskimi murami obronnymi. W 1380 r. stał się wolnym miastem królewskim, obdarzanym następnie wieloma przywilejami ekonomicznymi i politycznymi (prawo do organizowania 2 targów (1419 r.), prawo składu (1435 r.), prawo miecza (1438 r.) i prawo do własnego herbu (1463 r.). Owe przywileje, a także przenikanie się kultur kilku narodowości oraz geograficzne położenie tuż przy szlaku handlowym wpłynęły na rozwój ekonomiczny miasta i jego szybkie bogacenie się. Na przestrzeni kolejnych lat sytuacja polityczna Kieżmarku podlegała różnym perturbacjom, ale nie zahamowało to rozwoju miejskiej gospodarki, zwłaszcza handlu, który kwitł w XVIII i XIX wieku. Od XIX wieku miasto było ośrodkiem przemysłu włókienniczego i odzieżowego.

   Zwiedzanie Kieżmarku rozpoczęliśmy od jego najsłynniejszego zabytku, Kościoła Trójcy Świętej, który wraz z innymi drewnianymi świątyniami słowackich Karpat wpisany został w 2008 roku na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Jest jednym z 38 kościołów tzw. artykularnych, czyli wzniesionych na mocy 26 artykułu z sejmu w Sopronie w 1681 roku, jakie na terenie dawnych Węgier zbudowali protestanci. Pięć tego rodzaju kościołów zachowało się na terenie dzisiejszej Słowacji. Ponieważ na początku XVI wieku Kieżmark jednogłośnie przyjął luteranizm, tu również taki obiekt powstał. 

   Obecną świątynię wzniesiono w 1717 roku w stylu ludowego baroku, w wyjątkowo krótkim czasie trzech miesięcy. Środki zbierano przez szereg lat w czasie publicznej zbiórki nie tylko na Spiszu, ale nawet wśród protestantów z Danii i Szwecji. Budowniczowie wzorowali się na kościele Noorderkerk z Amsterdamu, wznosząc świątynię na planie równoramiennego krzyża greckiego. Drewniane ściany konstrukcji zrębowej są z zewnątrz obłożone gliną i bielone, co sprawia, że bryła kościoła wydaje się niezbyt ciekawa: 

  Wewnątrz sklepienie opiera się na czterech okrągłych, drewnianych słupach i na obwodowych ścianach, oszalowanych deskami. Przypomina wnętrze kadłuba łodzi, a okrągłe okna – okrętowe bulaje. Na parterze i na sześciu dużych emporach są miejsca dla ponad 1500 wiernych. Na wczesnobarokowy wystrój wnętrza składają się liczne rzeźby i malowidła, pochodzące z czasu budowy. Wcześniejsza jest jedynie renesansowa chrzcielnica, której kamienna podstawa pochodzi z 1690 roku. Jedyną murowaną częścią jest zakrystia, przerobiona z dawnych pomieszczeń szkolnych. Kościół robi naprawdę duże wrażenie:

  W pobliżu znajdują się: nowy, murowany kościół ewangelicki z końca XIX wieku i nowoczesna cerkiew greckokatolicka Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy:

   Na północ od kościołów rozciąga się dawne centrum miasta. Mieszczanie przenieśli tu swoje domostwa po najeździe husyckim. Również wtedy wybudowano gotycki ratusz. Wielokrotnie przebudowywany, ma obecnie charakter neoklasyczny i stoi przy głównym placu miejskim (Hlavné námestie):

  Idąc jeszcze dalej na północ, dotarliśmy do kieżmarskiego zamku (Kežmarský hrad). Należy on do kategorii tzw. zamków miejskich, sytuowanych na terenach miast, połączonych z nimi murami w jeden system, mający podnosić obronność tych ośrodków.  W 1465 roku, kiedy Emeryk Zápolya został żupanem Spisza, rozpoczęły się prace budowlane, podczas których zamek uzyskał już swój obecny kształt na rzucie nieregularnej elipsy. Wewnątrz, wzdłuż murów obronnych, powstały budowle mieszkalne i gospodarcze, w tym gotycki pałac. 

   W 1528 roku w posiadanie zamku weszła rodzina Łaskich. Żoną Olbrachta Łaskiego, pana na Kieżmarku z nadania króla Jana Zápolyi, została Beata z Kościeleckich Łaska, majętna wdowa po księciu Ostrogskim. Niestety fatalnie trafiła, bo Olbracht okazał się awanturnikiem, utracjuszem, a w końcu bigamistą, który ograbił ją z całego majątku i w tymże zamku uwięził na resztę życia. Jednak wcześniej, zanim się to stało, właśnie stąd w 1565 roku wyprawiła się ona na pierwszą znaną w historii wycieczkę turystyczną w Tatry, podczas której dotarła w głąb Doliny Kieżmarskiej: 

   Drogą różnych transakcji zastawów i zakupów zamek (a wraz nim całe miasto) trafił w 1579 roku w ręce rodziny Thökölych, której cztery generacje miały tam swoją siedzibę. Za panowania pierwszych Thökölych gotycki, obronny zamek gruntownie przebudowano, tworząc bogatą renesansową siedzibę możnowładczą. W latach 1657 - 1658 dawną wieżę obronną przebudowano na kaplicę, utrzymaną już w stylu barokowym. Ostatnim właścicielem zamku był Ferdynand Rüber, od którego w 1702 rku odkupiło go miasto. Po latach zaniedbań w 1931 roku otwarto w nim pierwszą ekspozycję muzealną, a dopiero latach 1962 - 1985 prowadzono na zamku rozległe prace archeologiczne, połączone z jego gruntowną konserwacją. Aktualnie zamkowe muzeum prezentuje liczne ekspozycje, związane z historią samego zamku, a także miasta. 

  Poniższe zdjęcia przedstawiają najpierw dziedziniec zamkowy, widziany z bramy wejściowej i z poziomu piętra:

   Z góry widać też piękną panoramę starego miasta z górami w tle i wieżami wszystkich zabytkowych kościołów, łącznie z największą Bazyliką Podwyższenia Świętego Krzyża (Bazilika Povýšenia svätého Kríža), której nie widziałam z bliska, bo na jej zwiedzanie zabrakło już czasu. Niestety w ciągu kilku stuleci pozbawiono ją najważniejszych i najstarszych elementów wystroju. Mimo gotyckiego pochodzenia nie należy więc do najciekawszych zabytków sakralnych Kieżmarku, chociaż jej rozmiary sprawiają, że z daleka rzuca się w oczy:

   Kolejne zdjęcia ukazują zamkowe wnętrza:

   Ponieważ czekały nas tego dnia kolejne spiskie atrakcje, piękny Kieżmark musieliśmy już opuścić. I chociaż mam uzasadnione podejrzenia, że tutaj, podobnie, jak w Lubowli, mogli mieszkać moi przodkowie, nie było szans na oglądanie ksiąg parafialnych. Ale kto wie, może jeszcze kiedyś uda mi się tu wpaść.