Preszów (Prešov) - królewskie miasto

  Do Preszowa można dojechać ze Smerekowca w 75 minut. To tylko 45 minut dłużej, niż do Bardejowa, w którym byliśmy rok temu. A miasto dużo większe i bogatsze, więc wiadomo było, że przy najbliższej okazji spróbujemy. I właśnie teraz to nastąpiło.

    Preszów (Prešov), dawniej Eperies, Fragopolis lub Eperiessinum, potem Presachaum i Prjašiv, to jedno z najstarszych wolnych miast królewskich na Słowacji, metropolia regionu Szarysz, miasto kultury zachodniej i wschodniej, miasto soli. Jest trzecie co do wielkości w kraju, po Bratysławie i Koszycach. To także ważny ośrodek kulturalny, ekonomiczny i administracyjny. Leży na wysokości 252 m n.p.m., u zbiegu rzek Torysa i Sekčov w północnej części Kotliny Koszyckiej, do której od zachodu przylega Wyżyna Szaryska (Šarišská vrchovina). Od strony południowo-zachodniej miasto otaczają Góry Slanskie. Preszów znajduje się dokładnie na 49 równoleżniku, co łączy go na przykład z Czeskimi Budziejowicami, niemieckim Regensburgiem, Paryżem, wyspą Nowa Fundlandia i ukraińskimi miastami Sewerodonieck, Rubiżne lub Kałusz.  

  Oficjalna historia Preszowa rozpoczęła się w 1247 roku, kiedy to w dokumencie króla Beli IV po raz pierwszy o nim wspomniano. W XIII wieku obszar ten podlegał osadnictwu niemieckiemu, co wraz z korzystnym położeniem na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych, przyspieszyło jego przekształcenie z osady wiejskiej w miasto i późniejszy szybki rozwój. Prawa miejskie Prešov uzyskał w 1299 roku, a w 1374 roku uzyskał status wolnego miasta królewskiego. W XIV i XV wieku przeżywał znaczny rozkwit gospodarczy, co znalazło odzwierciedlenie także we wspaniałej architekturze domów miejskich, które w centrum miasta zachowały się do dziś. W XIV wieku miasto zostało twierdzą dzięki budowie murów obronnych. O bardzo wysokim poziomie edukacji z tego okresu świadczy historia szkoły staromiejskiej. Również reformacja wpłynęła na dalszy rozwój, zwłaszcza w dziedzinie edukacji (Kolegium Ewangelickie). W XVII i XVIII wieku miały miejsce bunty stanów i epidemie dżumy. Po tych wydarzeniach miasto zaczęło się rozwijać gospodarczo, dzięki wydobyciu soli w wiosce Solivar (dziś część Preszowa).

  Historyczne centrum miasta to miejski rezerwat zabytkowy (Mestská pamiatková rezervácia Prešov). Naliczono tu 325 zabytków narodowych. Najwięcej ich znajdziemy na placu w okolicach katedry. 

  W tym miejscu ulica Hlavna rozszerza się i rozdziela na dwie części, tworząc na środku wrzecionowaty plac. 

  W jego centrum, w najszerszym miejscu, stoi Konkatedra świętego Mikołaja. Początki tego najważniejszego i jednego z najstarszych zabytków Preszowa sięgają okresu przedmiejskiego. Gotycka budowla z 1347 roku, powstała w miejscu, gdzie wcześniej stał kościół niemieckiej ludności. W przeszłości była uważana za jeden z najdoskonalszych kościołów halowych na terenie dawnych Węgier. W XVII i XVIII wieku ją przebudowano w stylu barokowym. W 1788 roku zniszczył ją pożar. Podczas odbudowy dodano klasycystyczny portal przy wejściu od strony południowej. Wieża ma 60 metrów wysokości. Na początku XX wieku dobudowano jej neogotyckie zwieńczenie. Z pierwotnego gotyckiego i renesansowego wnętrza katedry preszowskiej zachowało się bardzo niewiele - kilka gotyckich rzeźb, chrzcielnica z czerwonego marmuru z okresu wczesnego renesansu, z kutą miedzianą pokrywą, a także malowidła na ścianie północnej, pochodzące z przełomu XV i XVI wieku. Niezwykle cenna jest Grupa Ukrzyżowania na łuku tęczowym z 1350 roku. W 2008 roku kościół parafialny św. Mikołaja został podniesiony do rangi katedry:

   Stara Miejska Szkoła działała już w średniowieczu. O jej wysokim poziomie w tamtym czasie świadczy obecność absolwentów na różnych zagranicznych uniwersytetach w Wiedniu (w 1415 roku), Krakowie czy miastach włoskich. W 1667 roku szkoła miejska przestała istnieć. Od 1673 roku otwarto tu gimnazjum jezuickie. Pod koniec XIX wieku przekształcono je w królewskie gimnazjum katolickie. Obecnie mieści się tu również polski konsulat:

   Kolegium Ewangelickie rozpoczęło regularne nauczanie w 1667 roku. W XIX wieku stało się jedną z najważniejszych szkół wyższych na Węgrzech, a potem najważniejszym zabytkiem protestanckiej edukacji na Słowacji. Najpiękniejszym pomieszczeniem jest uniwersytecka biblioteka kolegialna, z ponad 40 tysiącami woluminów. Na narożniku umieszczono pamiątkową tablicę z nazwiskami dwudziestu wybitnych mieszczan, skazanych przez generała Caraffa, torturowanych i straconych w 1687 roku podczas masakry preszowskiej. Jest tam również stosowna rzeźba:

  Rzeźba Immaculata to barokowy pomnik,  zbudowany w 1751 roku ku pamięci ofiar epidemii dżumy, jaka nawiedziła miasto na przełomie XVII i XVIII wieku:

  Fontanna Neptuna została ufundowana w 1826 roku przez żydowskiego handlarza Marcusa Hollandra w ramach podziękowania władzom miasta za zgodę na osiedlenie się i działalność handlową w Preszowie. Dawniej była także ważnym punktem czerpania wody. Neptun, wsparty na trójzębie i otoczony wodnymi stworami, to dzieło Vincenta Staviarskiego, znanego koszyckiego rzeźbiarza. Swoją drogą przedziwna jest skłonność do stawiania tych wszystkich "Neptunów" oraz pozdrawiania się żeglarskim "ahoj!" w kraju, który nigdy nie posiadał dostępu do morza:

  Pomnik Jana Pawła II, moim zdaniem wyjątkowo udany, został wykonany z brązu. Mierzy 2,5 metra wysokości i waży pół tony, a jego twórcą jest rzeźbiarz Peter Beňo. Przedstawia postać papieża w geście błogosławieństwa. W odróżnieniu od wielu naszych rodzimych dzieł nie jest to karykatura, tylko bardzo naturalna podobizna:

  W południowej części placu stoi pomnik - grobowiec radzieckich wyzwolicieli, ozdobiony sierpem i młotem. Jakoś Słowakom to nie przeszkadza:

  Oprócz opisanej powyżej katedry, w Preszowie jest też wiele innych kościołów, ale im poświęcę osobną notkę z uwagi na charakterystyczny, wielowyznaniowy charakter miasta. Również kamienice, stojące przy placu oraz dalej, po obu stronach ulicy Havnej, zasługują na swój niezależny wpis.